Japonia w obiektywie W architekturze japońskiej można znaleźć zarówno proste, minimalistyczne budowle, jak i pełne przepychu pałace. Obok symetrycznych świątyń buddyjskich istnieją asymetryczne ogrody, a każda epoka historyczna pozostawiła po sobie charakterystyczny styl architektoniczny.
Niezmienny pozostaje jednak fakt, że Japończycy od wieków projektują swoje budowle w harmonii z naturą. Czując się jej integralną częścią, czerpali inspirację z otaczającego świata, co widoczne jest w wykorzystaniu naturalnych materiałów i form. Dzięki temu wiele obiektów, mimo zastosowania pozornie nietrwałych surowców, przetrwało setki lat i zachwyca do dziś.
Cechy japońskiej architektury
Wpływ natury na architekturę szczególnie wyraźnie widoczny jest w świątyniach. Doskonałym przykładem jest shintōistyczne sanktuarium bogini słońca Amaterasu w Ise, którego początki sięgają III wieku. To wyjątkowy przykład ludzkiego kunsztu inspirowanego naturą. Budowla została wykonana z drewna cyprysowego i pokryta korą, a podczas jej wznoszenia nie użyto ani jednego gwoździa. Forma i kolorystyka świątyni harmonijnie współgrają z otoczeniem, sprawiając wrażenie, jakby była naturalnym elementem krajobrazu.
Od 685 roku sanktuarium jest odbudowywane co dwadzieścia lat. Zastępowanie zużytych elementów ich wiernymi kopiami pozwala zachować pierwotny wygląd budowli. Co ciekawe, w japońskiej estetyce ślady upływu czasu nie obniżają wartości obiektu. Wręcz przeciwnie – tradycyjna architektura japońska ceni materiały, które z wiekiem nabierają charakteru. Szczególne znaczenie przypisuje się drewnu, którego naturalne starzenie uznawane jest za element podnoszący walory estetyczne budowli.
Mimo dominacji drewna japońska architektura od stuleci ceniona jest za swoją wytrzymałość, co ma ogromne znaczenie na terenach narażonych na częste trzęsienia ziemi. Tradycyjne domy posiadały niewiele stałych ścian. Ważnym elementem wnętrza była tokonoma – specjalna wnęka przeznaczona do eksponowania obrazów, kaligrafii lub innych dzieł sztuki. Pozostałe przegrody wykonywano z lekkiej drewnianej konstrukcji pokrytej papierem.
Kolejną charakterystyczną cechą japońskiej architektury jest asymetria. Współcześnie w Japonii można spotkać wiele budowli o symetrycznych formach, co wynika głównie z wpływów chińskiego buddyzmu oraz kultury Zachodu. Tradycyjnie jednak asymetria była silnie związana z przywiązaniem do natury. Domy często wznoszono na górskich stokach lub wśród lasów, dzięki czemu nieregularne kształty pozwalały lepiej wkomponować je w otoczenie. Tendencja ta widoczna była również w literaturze, kaligrafii, ceramice i innych dziedzinach sztuki. Doskonałym przykładem jest liczący ponad 500 lat ogród przy świątyni Ryōan-ji, którego kompozycja odzwierciedla estetykę buddyzmu zen.
Trochę historii
Budowle z okresu Jōmon znamy głównie dzięki odkryciom archeologicznym – były to przede wszystkim ziemianki. W okresie Yayoi pojawiły się natomiast pierwsze spichlerze na podwyższeniu. W epoce Kofun zaczęto budować charakterystyczne grobowce o kształcie dziurki od klucza, a także ukształtowała się najstarsza forma świątyni shintō.
Okres Asuka przyniósł silne wpływy kultury chińskiej, które objęły również architekturę. Budowle sakralne zaczęły opierać się na wzorcach buddyjskich, charakteryzujących się:
- osiowym i symetrycznym układem kompozycyjnym,
- posadowieniem budynków na kamiennych cokołach,
- dachami krytymi dachówką ceramiczną, wspartymi na bogato zdobionych systemach wsporników.
Lata 794–1185 były niezwykle ważnym okresem rozwoju rodzimej architektury. Stopniowo odchodzono od wzorców chińskich, a budowle zaczęły cechować się większą lekkością oraz asymetrią. Wiele obiektów wznoszono na słupach, a dachy pokrywano korą cyprysową. Doskonałym przykładem jest słynna Świątynia Feniksa w Uji niedaleko Kioto.
Okres Muromachi przyniósł rozwój architektury rezydencjonalnej. Charakterystycznymi elementami były tokonoma, kasetonowy sufit (gō-tenjō) oraz engawa – weranda otaczająca budynek. Rezydencje otaczano ogrodami projektowanymi zgodnie z zasadami estetyki zen. Minimalistyczne kompozycje kamieni, wody i roślinności tworzyły przestrzeń sprzyjającą kontemplacji.
W latach 1573–1603 na terenie Japonii zaczęły powstawać monumentalne zamki. Pełniły one funkcje obronne, ale jednocześnie były siedzibami władców, dlatego musiały łączyć walory militarne z reprezentacyjnym wyglądem. W tym okresie architektura świecka po raz pierwszy zaczęła przewyższać rozmachem architekturę religijną.
Okres Edo, rządzony przez ród Tokugawa, bywa określany mianem „japońskiego baroku”. Powstawały wówczas bogato zdobione świątynie, mauzolea oraz budowle pełne intensywnych kolorów i dekoracji.
Druga połowa XIX wieku przyniosła kres izolacji Japonii trwającej od 1639 roku. Wraz z otwarciem kraju zaczęły napływać wpływy zachodnie, które zmieniły wygląd szkół, urzędów i szpitali. Wiele budynków wznoszono według europejskich wzorców. Nie zawsze jednak uwzględniano warunki sejsmiczne, przez co znaczna część obiektów z tego okresu nie przetrwała do naszych czasów.
Dziś Japonia stanowi niezwykłe połączenie tradycji i nowoczesności. Obok drewnianych świątyń liczących setki lat wznoszą się jedne z najnowocześniejszych drapaczy chmur świata. Współczesną architekturę cechuje również eklektyzm oraz metabolizm – nurt zakładający projektowanie budynków w sposób umożliwiający ich rozbudowę i dostosowywanie do zmieniających się potrzeb.
Japońska architektura, podobnie jak cała kultura tego kraju, wyróżnia się wyjątkową oryginalnością. To efekt wielowiekowego rozwoju, podczas którego wykształcił się styl oparty na harmonii człowieka z naturą. Powstały dzięki temu budowle zachwycające prostotą, funkcjonalnością i ponadczasowym pięknem, które do dziś budzą podziw na całym świecie.
